Nổi tiếng về tài làm hiệu ứng khói lửa, pháo bông, nấu bánh chưng... nhưng người ta biết đến ông nhiều hơn cả bởi tài làm những chiếc đèn kéo quân khổng lồ, có một không hai trong các sự kiện văn hóa mang tầm quốc gia hay cấp thành phố.
Lúc còn là một cậu bé lên 9, lên 10, mỗi dịp Tết Trung thu ông lại được bố làm cho chiếc đèn kéo quân hết sức ngộ nghĩnh để đi khoe với chúng bạn trong làng. Nhìn cảnh những người bạn suýt xoa, thèm khát chiếc đèn có một không hai của mình cậu bé Ký lúc đó tự hào lắm. Bởi lúc đó, điện chưa có, tivi cũng không, cứ mỗi dịp Trung thu ai có được chiếc đèn kéo quân hay chiếc đèn ông sao là “đẳng cấp” lắm rồi.
Thương đám bạn nhà nghèo không có ai làm đèn cho để đi chơi Trung thu, cậu bé Ký về tự mò mẫm làm những chiếc đèn kéo quân tặng bạn. Loay hoay mãi cuối cùng cậu cũng làm được một chiếc đèn nhưng nó lại không phải là đèn kéo quân mà lại là một chiếc đèn có hình thù hết sức kỳ lạ, chả biết đặt tên là đèn gì. Thấy con mình biết thương bạn, lại chịu khó nên bố ông đã chỉ dẫn cho ông từng bước làm đèn, cắt quân và cùng lúc, làm mấy chục chiếc đèn kéo quân giống nhau để tặng cho các bạn của con mình. Tết Trung thu năm đó cả đám bạn trong làng được đón một cái Tết Trung thu hết sức vui vẻ.
Từ ngày ấy, cậu bé Ký năm nào cũng cùng bố làm đèn để tặng cho các bạn của mình trong dịp Trung thu. “Đời sống của những đứa trẻ con như chúng tôi thời ấy nào có biết gì ngoài những trò chơi dân gian. Bởi vậy, đến những ngày Trung thu, trăng sáng có được chiếc đèn kéo quân, đèn ông sao, thắp sáng lên để chơi bời cùng bè bạn, tung tăng khắp xóm làng là mừng lắm. Chúng tôi đặt đèn ở giữa bàn rồi bày cỗ xung quanh...” – ông Ký tâm sự.
Sau này khi đã có gia đình, cứ đến Trung thu ông lại làm đèn cho con chơi. Những chiếc đèn của ông làm bao giờ cũng khác hẳn với những chiếc đèn được bán ngoài phố dù nó chỉ được làm từ những nguyên liệu hết sức đơn giản như trúc, tre, giấy màu, giấy gió, bìa carton... Nhưng lạ thay, những chiếc đèn do ông làm bao giờ cũng khiến các con rất thích thú, nhiều người lớn nhìn vào cũng thấy mê.
Với ông, đã gọi là đèn kéo quân thì việc vẽ hình, cắt quân là hết sức quan trọng. Nó là linh hồn, là điều cốt yếu tạo nên vẻ đẹp riêng của chiếc đèn. Mà bí quyết về cắt quân cho đèn thì không phải ai cũng biết. Thêm vào nữa là phải tính toán làm sao để dòng đối lưu trong lòng đèn khi thắp nến lên có thể làm chạy các cánh gió, thân đèn quay tít và những hình ảnh gắn trên thân đèn quay như một bộ phim chiếu chậm thì chiếc đèn đó mới thực sự thành đèn. Có lẽ chính vì thế mà trong làng, ngoài xã ai từng được ngắm những chiếc đèn của ông cũng khen, ai biết tiếng ông từ lâu đều phục.
Những chiếc đèn độc nhất vô nhị
Làm đèn kéo quân thì nhiều nhưng vẫn thấy chưa có cái đèn nào mang tầm vóc để mọi người khắp nơi cùng được chiêm ngưỡng. Vậy là cùng với một người em họ, ông bàn tính sẽ làm một cái đèn kéo quân thật khổng lồ để trưng bày. Đang nung nấu ý tưởng thì Trung thu 2006, có người trong Sở Văn hóa Hà Tây (cũ) biết tiếng ông nên đặt nhờ ông làm cho họ một chiếc đèn kéo quân thật lớn để cho các cháu thiếu nhi vui Tết Trung thu.
Vậy là cả hai anh em hỳ hục lên ý tưởng, chủ đề làm một chiếc đèn kéo quân cao tới gần 7m, rộng gần 2,6m mà ông không ngờ chiếc đèn này đã trở thành chiếc đèn kéo quân đầu tiên của Việt Nam đi vào kỷ lục Guiness.
Vì đây là chiếc đèn kéo quân lớn nhất từ trước tới nay nên cả ông và người em họ đã phải cân nhắc, tính toán tỉ mỉ từng chi tiết và phải mất tới 1 tháng mới hoàn thành.
Chiếc đèn được chia thành 2 vòng, vòng trong được lắp ghép với trục quay chính, vòng ngoài được chia thành 6 múi hình lục lăng để trang trí các đề tài truyền thống, lịch sử dân gian... liên quan đến 4.000 năm lịch sử.
Trong đó, phần trên thân đèn là hình trống đồng Ngọc Lũ tượng trưng 4.000 năm dựng nước và giữ nước với các hình ảnh Phù Đổng Thiên Vương, Hai Bà Trưng cưỡi voi. Phần dưới thân đèn thể hiện các đề tài dân gian, cây đa, chú Cuội, chị Hằng, chăn trâu thả diều, đám cưới chuột, hứng dừa. Phần giữa (thân đèn) thể hiện thời kỳ chiến tranh chống Pháp và Mỹ xâm lược. Hình ảnh công nông liên minh chắc tay súng, vững tay cày... Để bao bọc hết phần ngoài của đèn ông đã phải sử dụng tới 70m vải xa tanh, trọng lượng của đèn nặng 3.000kg. Khi sử dụng, đèn quay 360 độ, vận tốc quay khoảng 15 - 20 vòng/ phút.
Ông Ký chia sẻ: “Khi lắp ráp xong phần khung cả hai anh em tôi trăn trở mãi không biết làm sao cho nó quay vì nó to quá cỡ. Chúng tôi không được phép dùng mô tơ hay bất kỳ thứ máy móc hiện đại nào trong đèn mà chỉ áp dụng phương pháp cổ truyền là hoạt động theo cơ cấu hỏa lực học được đúc rút kinh nghiệm từ cha ông xưa. Chính vì vậy, độ dài ngắn của thanh khung hay thanh ngang cần độ chính xác cao. Sau mấy đêm mất ăn mất ngủ cuối cùng chúng tôi cũng nghĩ ra được cách lắp cánh ở đầu trên cùng của đèn và chỉ cần một cây nến lớn là đèn quay được...”. Chiếc đèn này khi được đưa lên trưng bày ở Nhà văn hóa tỉnh Hà Tây, tại Cung văn hóa thiếu nhi Hà Nội đã được VTV quay lên trên cầu truyền hình Hà Nội - Huế - TPHCM và đã được ghi vào sách kỷ lục Guiness Việt Nam.
Cũng từ đó tiếng tăm của ông càng được nhiều người biết đến. Vào các dịp lễ lớn mang tầm quốc gia, thành phố người ta lại đến tận nơi nhờ ông làm những chiếc đèn kéo quân mới. Năm 2007, lễ hội Đống Đa ông lại nhận làm gần 10 chiếc đèn kéo quân với nhiều kích thước và chủ đề khác nhau. Lễ hội Hoa năm 2008 vừa rồi ông cũng được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội đặt nhờ ông làm 2 chiếc đèn kéo quân để trưng bày hai bên cánh tả hữu của tượng đài Lý Thái Tổ.
Mới đây nhất ban tổ chức lễ hội Văn hóa - Du lịch các Dân tộc Việt Nam lại nhờ ông làm một cặp đèn kéo quân có kích thước lớn thứ hai sau chiếc đèn kéo quân đơn đã được ghi vào sách kỷ lục Việt Nam năm 2006.
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký cho biết: “Để hoàn thành hai chiếc đèn kéo quân này đúng ngày hội 18/4, ông cùng với hai người thợ đều quê Thanh Oai, Hà Nội phải làm cật lực trong gần một tháng...”. Cặp đèn kéo quân này có chiều cao hơn 3m50 và đường kính 1m7. Mỗi đèn có 18 mặt và được trang trí rất nhiều hình ảnh về danh lam thắng cảnh nổi tiếng cũng như các hoạt động văn hóa ở nhiều vùng miền, nhiều dân tộc trên đất nước Việt Nam.
Theo nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký thì: “Theo truyền thống, đã gọi là đèn kéo quân thì phải là cặp đôi mới đúng. Và cặp đèn kéo quân lần này là cặp đèn kỳ công nhất về khâu trang trí từ trước tới nay...”.
Đến nay, không chỉ người Hà Nội hay người miền Bắc mà khắp cả nước Việt Nam này đều biết đến tên ông. Và cứ mỗi lần có sự kiện văn hóa nào lớn là người ta lại được dịp chiêm ngưỡng những sản phẩm hết sức độc đáo từ bàn tay tài hoa của người nghệ nhân này.
Trong ngày hội Văn hóa - Du lịch các Dân tộc Việt Nam được tổ chức tại Đồng Mô (Sơn Tây, Hà Nội) vừa qua người dân lại có dịp được chiêm ngưỡng cặp đèn kéo quân có kích thước khổng lồ do chính người nghệ nhân có “bàn tay vàng” Nguyễn Ngọc Ký (phố Mai Lĩnh, TP Hà Đông, Hà Nội) - người cách đây 2 năm đã lập kỷ lục Guiness với chiếc đèn kéo quân đơn lớn nhất Việt Nam làm. Cho đến nay, ở Việt Nam vẫn chưa có ai vượt tài ông về món nghề này.
Mê đèn hơn mê mọi thứ
 |
| Một trong 2 chiếc đèn kéo quân được ông Nguyễn Ngọc Ký làm để chuẩn bị cho lễ hội Văn hóa - Du lịch các Dân tộc Việt Nam vừa qua. |
Lúc còn là một cậu bé lên 9, lên 10, mỗi dịp Tết Trung thu ông lại được bố làm cho chiếc đèn kéo quân hết sức ngộ nghĩnh để đi khoe với chúng bạn trong làng. Nhìn cảnh những người bạn suýt xoa, thèm khát chiếc đèn có một không hai của mình cậu bé Ký lúc đó tự hào lắm. Bởi lúc đó, điện chưa có, tivi cũng không, cứ mỗi dịp Trung thu ai có được chiếc đèn kéo quân hay chiếc đèn ông sao là “đẳng cấp” lắm rồi.
Thương đám bạn nhà nghèo không có ai làm đèn cho để đi chơi Trung thu, cậu bé Ký về tự mò mẫm làm những chiếc đèn kéo quân tặng bạn. Loay hoay mãi cuối cùng cậu cũng làm được một chiếc đèn nhưng nó lại không phải là đèn kéo quân mà lại là một chiếc đèn có hình thù hết sức kỳ lạ, chả biết đặt tên là đèn gì. Thấy con mình biết thương bạn, lại chịu khó nên bố ông đã chỉ dẫn cho ông từng bước làm đèn, cắt quân và cùng lúc, làm mấy chục chiếc đèn kéo quân giống nhau để tặng cho các bạn của con mình. Tết Trung thu năm đó cả đám bạn trong làng được đón một cái Tết Trung thu hết sức vui vẻ.
Từ ngày ấy, cậu bé Ký năm nào cũng cùng bố làm đèn để tặng cho các bạn của mình trong dịp Trung thu. “Đời sống của những đứa trẻ con như chúng tôi thời ấy nào có biết gì ngoài những trò chơi dân gian. Bởi vậy, đến những ngày Trung thu, trăng sáng có được chiếc đèn kéo quân, đèn ông sao, thắp sáng lên để chơi bời cùng bè bạn, tung tăng khắp xóm làng là mừng lắm. Chúng tôi đặt đèn ở giữa bàn rồi bày cỗ xung quanh...” – ông Ký tâm sự.
Sau này khi đã có gia đình, cứ đến Trung thu ông lại làm đèn cho con chơi. Những chiếc đèn của ông làm bao giờ cũng khác hẳn với những chiếc đèn được bán ngoài phố dù nó chỉ được làm từ những nguyên liệu hết sức đơn giản như trúc, tre, giấy màu, giấy gió, bìa carton... Nhưng lạ thay, những chiếc đèn do ông làm bao giờ cũng khiến các con rất thích thú, nhiều người lớn nhìn vào cũng thấy mê.
Với ông, đã gọi là đèn kéo quân thì việc vẽ hình, cắt quân là hết sức quan trọng. Nó là linh hồn, là điều cốt yếu tạo nên vẻ đẹp riêng của chiếc đèn. Mà bí quyết về cắt quân cho đèn thì không phải ai cũng biết. Thêm vào nữa là phải tính toán làm sao để dòng đối lưu trong lòng đèn khi thắp nến lên có thể làm chạy các cánh gió, thân đèn quay tít và những hình ảnh gắn trên thân đèn quay như một bộ phim chiếu chậm thì chiếc đèn đó mới thực sự thành đèn. Có lẽ chính vì thế mà trong làng, ngoài xã ai từng được ngắm những chiếc đèn của ông cũng khen, ai biết tiếng ông từ lâu đều phục.
Những chiếc đèn độc nhất vô nhị
 |
| Khung chiếc đèn kéo quân lớn nhất Việt Nam được ghi vào sách kỷ lục năm 2006. |
Làm đèn kéo quân thì nhiều nhưng vẫn thấy chưa có cái đèn nào mang tầm vóc để mọi người khắp nơi cùng được chiêm ngưỡng. Vậy là cùng với một người em họ, ông bàn tính sẽ làm một cái đèn kéo quân thật khổng lồ để trưng bày. Đang nung nấu ý tưởng thì Trung thu 2006, có người trong Sở Văn hóa Hà Tây (cũ) biết tiếng ông nên đặt nhờ ông làm cho họ một chiếc đèn kéo quân thật lớn để cho các cháu thiếu nhi vui Tết Trung thu.
Vậy là cả hai anh em hỳ hục lên ý tưởng, chủ đề làm một chiếc đèn kéo quân cao tới gần 7m, rộng gần 2,6m mà ông không ngờ chiếc đèn này đã trở thành chiếc đèn kéo quân đầu tiên của Việt Nam đi vào kỷ lục Guiness.
Vì đây là chiếc đèn kéo quân lớn nhất từ trước tới nay nên cả ông và người em họ đã phải cân nhắc, tính toán tỉ mỉ từng chi tiết và phải mất tới 1 tháng mới hoàn thành.
Chiếc đèn được chia thành 2 vòng, vòng trong được lắp ghép với trục quay chính, vòng ngoài được chia thành 6 múi hình lục lăng để trang trí các đề tài truyền thống, lịch sử dân gian... liên quan đến 4.000 năm lịch sử.
Trong đó, phần trên thân đèn là hình trống đồng Ngọc Lũ tượng trưng 4.000 năm dựng nước và giữ nước với các hình ảnh Phù Đổng Thiên Vương, Hai Bà Trưng cưỡi voi. Phần dưới thân đèn thể hiện các đề tài dân gian, cây đa, chú Cuội, chị Hằng, chăn trâu thả diều, đám cưới chuột, hứng dừa. Phần giữa (thân đèn) thể hiện thời kỳ chiến tranh chống Pháp và Mỹ xâm lược. Hình ảnh công nông liên minh chắc tay súng, vững tay cày... Để bao bọc hết phần ngoài của đèn ông đã phải sử dụng tới 70m vải xa tanh, trọng lượng của đèn nặng 3.000kg. Khi sử dụng, đèn quay 360 độ, vận tốc quay khoảng 15 - 20 vòng/ phút.
 |
| Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký bên cạnh cặp đèn kéo quân khổng lồ trong lễ hội hoa năm 2008. |
Ông Ký chia sẻ: “Khi lắp ráp xong phần khung cả hai anh em tôi trăn trở mãi không biết làm sao cho nó quay vì nó to quá cỡ. Chúng tôi không được phép dùng mô tơ hay bất kỳ thứ máy móc hiện đại nào trong đèn mà chỉ áp dụng phương pháp cổ truyền là hoạt động theo cơ cấu hỏa lực học được đúc rút kinh nghiệm từ cha ông xưa. Chính vì vậy, độ dài ngắn của thanh khung hay thanh ngang cần độ chính xác cao. Sau mấy đêm mất ăn mất ngủ cuối cùng chúng tôi cũng nghĩ ra được cách lắp cánh ở đầu trên cùng của đèn và chỉ cần một cây nến lớn là đèn quay được...”. Chiếc đèn này khi được đưa lên trưng bày ở Nhà văn hóa tỉnh Hà Tây, tại Cung văn hóa thiếu nhi Hà Nội đã được VTV quay lên trên cầu truyền hình Hà Nội - Huế - TPHCM và đã được ghi vào sách kỷ lục Guiness Việt Nam.
 |
| Khung chiếc đèn kéo quân lớn nhất Việt Nam được ghi vào sách kỷ lục năm 2006. |
Cũng từ đó tiếng tăm của ông càng được nhiều người biết đến. Vào các dịp lễ lớn mang tầm quốc gia, thành phố người ta lại đến tận nơi nhờ ông làm những chiếc đèn kéo quân mới. Năm 2007, lễ hội Đống Đa ông lại nhận làm gần 10 chiếc đèn kéo quân với nhiều kích thước và chủ đề khác nhau. Lễ hội Hoa năm 2008 vừa rồi ông cũng được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội đặt nhờ ông làm 2 chiếc đèn kéo quân để trưng bày hai bên cánh tả hữu của tượng đài Lý Thái Tổ.
Mới đây nhất ban tổ chức lễ hội Văn hóa - Du lịch các Dân tộc Việt Nam lại nhờ ông làm một cặp đèn kéo quân có kích thước lớn thứ hai sau chiếc đèn kéo quân đơn đã được ghi vào sách kỷ lục Việt Nam năm 2006.
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký cho biết: “Để hoàn thành hai chiếc đèn kéo quân này đúng ngày hội 18/4, ông cùng với hai người thợ đều quê Thanh Oai, Hà Nội phải làm cật lực trong gần một tháng...”. Cặp đèn kéo quân này có chiều cao hơn 3m50 và đường kính 1m7. Mỗi đèn có 18 mặt và được trang trí rất nhiều hình ảnh về danh lam thắng cảnh nổi tiếng cũng như các hoạt động văn hóa ở nhiều vùng miền, nhiều dân tộc trên đất nước Việt Nam.
Theo nghệ nhân Nguyễn Ngọc Ký thì: “Theo truyền thống, đã gọi là đèn kéo quân thì phải là cặp đôi mới đúng. Và cặp đèn kéo quân lần này là cặp đèn kỳ công nhất về khâu trang trí từ trước tới nay...”.
Đến nay, không chỉ người Hà Nội hay người miền Bắc mà khắp cả nước Việt Nam này đều biết đến tên ông. Và cứ mỗi lần có sự kiện văn hóa nào lớn là người ta lại được dịp chiêm ngưỡng những sản phẩm hết sức độc đáo từ bàn tay tài hoa của người nghệ nhân này.
Hà Tùng Long
Bài đã đăng trên báo Gia đình & Xã hội cuối tuần 30/8/2010
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét